Dynamika zmian turystyki

Dynamika zmian turystyki aktywnej w górskich parkach narodowych w Polsce w latach 2012-2016 na przykładzie Pienińskiego parku narodowego

Streszczenie

Wraz z rozwojem nauki o turystyce, w teorii wyodrębniło się pojęcie turystyki aktywnej, umiejscowionej w obszarze turystyki kwalifikowanej. Zainteresowanie Polaków uprawieniem turystyki sukcesywnie wzrasta. Zwłaszcza w obliczu pojawienia się pojęcia ekoturystyki. W niniejszym artykule dokonano analizy danych źródłowych, dotyczących natężenia ruchu turystycznego w Pienińskim Parku Narodowym oraz ustalenia determinant rozwoju turystyki w PPN.

Wprowadzenie

Nauka o turystyce jest dziedziną dynamicznie rozwijającą się. Wraz z rozwojem w teorii pojawiły się stosunkowo nowe pojęcia. W obrębie turystyki kwalifikowanej pojawiło się pojęcie turystyki aktywnej, rozumianej, jako turystykę samodzielną, zwłaszcza formy związane z aktywnością fizyczną, turystyką górską i sportami wodnymi. Coraz większą popularnością cieszy się także, powiązana z turystyka aktywną, ekoturystyka. Celem artykułu jest analiza piśmiennictwa dotycząca turystyki aktywnej oraz analiza dynamiki zmian w ruchu turystycznym w górskich parkach narodowych w Polsce. Analizie poddane zostały statystyki dotyczące ruchu turystycznego w Pienińskim Parku Narodowym. Na podstawie danych statycznych wyciągnięto wnioski dotyczące dynamiki ruchu turystycznego w Pienińskim Parku Narodowym.

Miejsce turystyki aktywnej w terminologii naukowej

Turystka aktywna jest w terminologii naukowej stosunkowo nowym pojęciem. Definiowana jest najczęściej, jako forma turystyki wymagającej bezpośredniego zaangażowania turysty, w tym szczególnie fizycznego, w uprawianie tego rodzaju aktywności. Najprościej ujmując turystykę samodzielną, kładącą nacisk na aktywne formy wypoczynku np. wędrówki górskie czy sporty wodne, spacery (Merski i Warecka, 2009).

Badacze (Łoboda, Rodzoś i Wesołowska, 2015) podają następujące przykłady turystyki aktywnej: m.in. kajakarstwo, wspinaczka górska, narciarstwo, żeglarstwo, (jako formy tradycyjne) oraz nordic walking, lotniarstwo, nurkowanie i gry terenowe, (jako formy wynikające z rozwoju zjawiska). Co więcej autorzy do form turystyki aktywnej zaliczają również wędkarstwo czy turystkę campingową.

Miejsce turystyki kwalifikowanej, przygodowej i ekstremalnej w pojęciu turystyki aktywnej

Wiele źródeł opisując turystykę kwalifikowaną opiera się na definicji T. Łobożewicza, który twierdzi, że jest to rodzaj turystyki uprawianej przez ludzi o określonych kwalifikacjach, tj. permanentnym zainteresowaniu określonym obszarem turystyki, stałą wolą podnoszenia swoich kwalifikacji. W swoim podejściu autor wskazuje na specjalizację w zakresie turystyki, zwraca uwagę na fizyczny aspekt działań turystycznych, jak również na nieodłączny udział natury w odbywaniu aktywności (Łobożewicz, 1983). Choć definicja ta pochodzi z publikacji z 1983 r., ujmuje istotę turystyki kwalifikowanej w sposób niebudzący sprzeciwu autorów późniejszych publikacji.

Zdaniem J. Morkas-Grabowskiej turystyka aktywna jest pojęciem szerszym od turystyki kwalifikowanej. Tę pierwszą może uprawiać każdy, nawet osoby nieposiadające kwalifikacji. Wcześniej przytoczona definicja T. Łobożewicza wyraźnie wskazuje, że turyście kwalifikowanemu pewne bazowe umiejętności w zakresie uprawianej aktywności są niezbędne (Morkas- Grabowska, 2015). Turystom aktywnym nie są stawiane warunki konieczne do rozpoczęcia uprawiania tej formy. Warunkiem sine qua non uprawiania turystyki kwalifikowanej jest posiadanie określonych kompetencji w zakresie wiedzy i warunków fizycznych.

Autorzy zagraniczni zacierają granice między różnymi formami turystycznymi jeszcze mocniej. Klasyfikując całość turystyki nastawionej na ruch, walory przygodowe i elementy ryzyka w jednej grupie turystyki sportowej (Gheţe, 2016).

Ekoturystyka, jako forma komplementarna turystyki aktywnej

Ekoturystyka jest formą turystyki silnie związaną z turystyką aktywną. Zakłada ona, bowiem rodzaj ruchu turystycznego na terenach naturalnych, w tym parkach narodowych i obszarach objętych szczególną ochroną. W ramach ekoturystyki wyróżnia się także takie elementy jak turystyka wiejska, ale i kulturowa. Cechą znamienną ekoturystyki jest szczególny nacisk na ochronę środowiska, dziedzictwa kulturowego, promowanie działań zmierzających do zachowania w jak najlepszym stanie zasobów naturalnych i kulturowych. Odbiorcami produktu eko turystycznego są raczej małe grupy, a wręcz odbiorcy indywidualni. Nie jest to forma turystyki masowej (Sâmbotin D. Sâmbotin A., Pătrăşcoiu, Coroian., i Merce).

Ekoturystyka jest jednak dużym wyzwaniem. Korzystanie z dóbr naturalnych powoduje ich nieustanną degradację. Nie tylko przez użytkowanie sensu stricte, ale poprzez nieprawidłowe użytkowanie terenów objętych bądź to ochroną, bądź obszarów eko turystycznych (Mureşianu., Bîca, Schuster., Barta, 2011).

Wydaje się, że ekoturystyka jest kierunkiem, który może czekać dynamiczny rozwój, zwłaszcza w dobie „mody” na produkty ekologiczne (w różnych dziedzinach od żywności po eko-wakacje, agroturystykę itp.).

Turystyka ekstremalna, jako forma rozwoju turystyki aktywnej

Turystyka ekstremalna staje się coraz częstszym obiektem zainteresowań naukowych. Z pewnością jest to wynikiem wzmożonego popytu na produkty turystyczne o charakterze ekstremalnym. W publikacjach naukowych wciąż jeszcze brakuje jednolitego podejścia do definiowania tej formy aktywności.

Malchrowicz-Mośko i M. Sekida, opierając się na wcześniejszych publikacjach, wskazują, że turystyka ekstremalna w znacznej mierze opiera się na podejściu sportowym. Polega ona na zaawansowanym uprawianiu sportów niszowych, z elementami ryzyka. Wśród najpopularniejszych autorzy wymieniają narciarstwo ekstremalne, whitewater rafting, paralotniarstwo czy hydrospeed (Malchrowicz-Mośko Sekida, 2016). Warto zauważyć, że uprawianie tego rodzaju turystyki wymaga spełnienia określonych warunków zarówno fizycznych jak i finansowych. Grupa docelowa, do której kierowana jest oferta z zakresu turystyki ekstremalnej jest mocno zawężona. Również podaż tego towaru jest determinowana przez zaistnienie określonych warunków, jak chociażby przyrodnicze (np. występowanie lodospadów do wspinaczki lodowej) czy odpowiednich ścieków wodnych do raftingu).

Przytoczeni powyżej autorzy pochylają się szczególnie nad problemem postawienia granicy pomiędzy turystyką, a sportem. Jak zostało nadmienione turystyka ekstremalna silnie łączy się ze sportem, również pojmowanym, jako sport ekstremalny. Na podstawie przytoczonych definicji autorzy wysnuwają wniosek, że podstawowym elementem różniącym sport ekstremalny i turystykę ekstremalną jest podejście podmiotów do współzawodnictwa. O ile rywalizacja jest nieodłączną częścią sportu zawodowego, o tyle turystyce przyświecają cele raczej rekreacyjne, poznawcze, emocjonalne(Malchrowicz-Mośko, Sekida,2016).

Metodyka badań – analiza danych źródłowych

Na potrzeby niniejszej pracy dokonano analizy danych źródłowych pozyskanych z Pienińskiego Parku Narodowego. Celem analizy danych wtórnych było zbadanie dynamiki ruchu turystycznego i możliwe określenie determinant rozwoju ruchu turystycznego w Pienińskim Parku Narodowym. Na postawie wstępnych obserwacji zauważono, że ruch turystyczny w polskich parkach narodowych na terenach górskich charakteryzuje się rosnącym natężeniem.

Pieniński Park Narodowy – wyprowadzenie

Pieniński Park Narodowy powstał 1 czerwca 1932 roku na mocy rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 23 maja 1932, które zostało ogłoszone w Monitorze Polskim Rzeczpospolitej Polskiej Nr 123 (poz. 156) (http://www.pieninypn.pl/pl/1095/0/historia-utworzenia-ppn.html; dostęp 24.01.2018).

Pieniński Park Narodowy udostępnia klika szlaków pieszych, rowerowych, spływ łodziami flisackimi i tras narciarskich. Szczegółowe zasady udostępniania szlaków opisane są w Załączniku nr 1 do zarządzenia nr 2/2014 Dyrektora Pienińskiego Parku Narodowego. Do najpopularniejszych szaków turystycznych należą:

-Szlak pieszy na Sokolicę,

-Szlak pieszy na Trzy Korony,

– Szlak wodny w przełomie Dunajca,

– Szlak turystyczny ze zwiedzaniem zamku w Czorsztynie.

 

Obecność wymienionych szlaków zapewnia możliwość uprawienia zarówno turystyki aktywnej, kwalifikowanej jak i ekoturystyki, a nawet elementów turystyki przygodowej.

Determinanty rozwoju turystyki w Pienińskim Parku Narodowym

Pieniński Park Narodowy prowadzi statystyki odwiedzin od 1985 roku. Statystyki te są swoistą ekstrapolacją wymiernych wartości. Wynika to z faktu, że wstęp na teren Pienińskiego Parku Narodowego jest bezpłatny. Bilety wstępu dotyczą tylko wstępu na galerie widokowe na szczytach: Trzy Korony i Sokolica, na zwiedzanie zamku Czorsztyn oraz na spływ przełomem Dunajca. Najbardziej wiarygodne badania przeprowadzone zostały w latach 2007-2009. Poza pomiarem natężenia ruchu w wymienionych punktach sprzedaży biletów. Dokonano badań ankietowych turystów odwiedzających Pieniński Park Narodowy (Warcholik, Majewski i Kiszka (2010).

Na podstawie badań dotyczących lat 2012-2016 (za analizy PPN pod red.  Karwowski K., wyd. PPN, lata 2013-2017) zauważyć można, że nie uległa zmianie struktura natężenia ruchu turystycznego w Pienińskim Parku Narodowym. Niezmiennie największą popularnością, będącą dwukrotnością ilości odwiedzających druga w kolejności atrakcję, cieszy się spływ przełomem Dunajca. Liczba turystów korzystających z turystyki wodnej w tam zakresie charakteryzuje dużym wzrostem. Ilość turystów, którzy zakupili bilety wstępu na pozostałe płatne szlaki również systematycznie wzrasta, choć stosunek przyrostu do ogólnej liczby turystów jest znacznie niższy niż w przypadku spływy. Zdecydowanie większy ruch turystyczny obserwuje się także na zamku w Czorsztynie. Wejścia na Sokolicę oraz Trzy Korony stanowiły w 2016 roku około 18 %wszystkich płatnych wejść do Pienińskiego Parku Narodowego. Można zatem dowieść, że wśród prezentowanych rodzajów turystyki największym powodzeniem cieszy się turystyka przygodowa i ekoturystyka. Turystyka kwalifikowana, do której można zaliczyć wejścia na tarasy widokowe wymienionych szczytów nie jest dla zwiedzających okolice Pienin tak atrakcyjna.

W wynikach analiz za 2016 rok (najbardziej aktualny raport) wskazane jest, że liczna turystów w Pienińskim Parku Narodowym była rekordowa i wyniosła 931.000 osób. Stanowi to przyrost o 14 punktów procentowych. Efektem tak dynamicznego wzrostu liczby turystów było istotne przekroczenie maksymalnej chłonności szlaków na Sokolice i Trzy Korony.

Na podstawie powyższych danych można zauważyć, że ilość zwiedzających Pieniński Park Narodowy systematycznie wzrasta. Fluktuacja wartości procentowych jest dość duża. W latach 2013-2014 nastąpił minimalny spadek natężenia ruchu turystycznego. Duża skokowa zmiana nastąpiła w 2015 roku. Ilość zwiedzających Pieniński Park Narodowy wzrosła o ponad połowę. W 2016 przyrost liczby turystów był również bezwzględnie duży. Jednak ze względu na wysoką wartość w roku poprzednim względna zmiana nie jest już tak wyraźna.

Wartości procentowe zaokrąglone do jedności Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Pienińskiego Parku Narodowego

Jedną z najistotniejszych determinant rozwoju turystyki na obszarach objętych ochroną oraz na terenach przyrodniczych są sprzyjające warunki pogodowe. Minimalny spadek w 2013 roku był prawdopodobnie wynikiem słabych warunków pogodowych, uniemożliwiających korzystanie ze spływu, który w latach poprzednich stanowił kluczową atrakcję. Podobnie w roku 2014. Z dużym prawdopodobieństwem minimalny spadek był po raz kolejny spowodowany niesprzyjającymi turystyce aktywnej warunkami pogodowymi.

Można uznać, że  wzrost zainteresowania atrakcjami turystycznymi w Polsce oraz zwiększenie ruchu turystycznego w kraju może być zdeterminowane zwiększeniem liczby ataków terrorystycznych i aktów agresji w Europie oraz w krajach będących częstymi destynacjami turystycznymi. Kolejnym czynnikiem zachęcającym do wyboru turystyki krajowej mogą być klęski żywiołowe, występujące w obszarach o skrajnie innym klimacie (http://www.egospodarka.pl/128019,Wakacje-2016-zamachy-terrorystyczne-zaszkodza-turystyce,1,39,1.html, dostęp 26.01.2018).

Kolejną determinantą wzrostu ilości turystów w Polsce są kampanie społeczne i marketingowe. Coraz silniejsza promocja regionów w Polsce, spora ilość publikacji w czasopismach oraz podnoszenie jakości w zakresie świadczenia usług turystycznych przez regiony sprawiają, że wzrasta wewnętrzny ruch turystyczny, ale i napływają do Polski turyście zagraniczni. W regionie Pienin realizowany był unijny projekt ‘W sercu Pienin’, mający na celu podniesienie atrakcyjności turystycznej Szczawnicy i okolicy. Projekt dostępny do wglądu pod adresem www.wsercupienin.pl, którego finał przypadł na rok 2013 mógł być przyczyną wzrostu liczby turystów w okresie późniejszym.

Statystycznie największa ilość turystów korzysta ze spływu Dunajcem. Poniższy wykres przedstawia udział poszczególnych typów turystyki w całości ruchu turystycznego na przestrzeni ostatnich pięciu lat. Destynacje turystów (podział uproszczony na potrzeby badań) podzielone zostały na:

Turystyka przygodowa – spływ przełomem Dunajca

Turystyka kwalifikowana – wejścia na Sokolicę i Trzy Korony

Ekoturystyka – szklak prowadzący przez Zamek w Czorsztynie.

Rysunek 2. Udział poszczególnych typów turystyki w całości ruchu tury-stycznego na przestrzeni lat 2012-2016 Źródło: Opracowanie własne na podstawie na podstawie materiałów z PPN

Wyniki dowodzą, że turystyka przygodowa stanowi około 41 % całości ruchu turystycznego w PPN. Taki wynik determinuje fakt, że spływ przełomem Dunajca jest jedną z nielicznych tego typu atrakcji w Polsce. Zwiedzanie Zamku w Czorsztynie, które w rankingu popularności zajmuje drugą lokatę może cieszyć się sporym zainteresowaniem z powodu dostępności dla wszystkich, niezależnie od kondycji fizycznej i wieku. Pomimo tego, że zarówno Sokolica jak i Trzy Korony nie są szczytami wysokimi to jednak spacer tymi szlakami wymaga już spełnienia pewnych warunków zdrowotnych czy kondycyjnych. Po drugie na mniejsze zainteresowanie wędrówkami na tarasy widokowe na wymienionych szczytach może wpływać bliskość innych pasm górskich o większej atrakcyjności.

Turystyka w Pienińskim Parku Narodowym na tle innych górskich parków narodowych w Polsce

 Wśród Parków Narodowych największy popyt wśród klientów jest w Tatrzańskim Parku Narodowym. Obszar Tatrzańskiego Parku Narodowego dysponuje atrakcjami zarówno dla turystów aktywnych, ale i ekstremalnych oraz ekoturystów. Duże zróżnicowanie i najwyższe w Polsce wzniesienia, ale i ruch turystyczny w Dolinach sprawiają, że frekwencja turystyczna w TPN niezmiennie jest wysoka. W 2015 roku TPN był najczęściej odwiedzaną atrakcją w Polsce. W roku tym TPN odwiedziło 3,3 mln turystów, kolejny z parków Karkonoski Park Narodowy zaledwie 2 mln. Warto wspomnieć, że TPN jest jednym z mniejszych parków w skali kontynentu. Na podstawie danych statystycznych zauważyć można wspólną tendencję dla PPN i TPN. W 2013 roku nastąpił spadek liczby turystów (złe warunki pogodowe). Ze względu na dużą atrakcyjność sportową w 2014 nastąpił dynamiczny wzrost, podobnie jak w 2015 (Kruczek, 2016).

Źródło: Kruczek Z., Frekwencja w atrakcjach turystycznych w latach 2011-2015, Polska Organi-zacja Turystyczna, Kraków-Warszawa 2016

Można zauważyć, że dysproporcja ruchu turystycznego w poszczególnych Parkach Narodowych na terenach górskich jest duża. Najpopularniejsze parki przekraczają dzienną chłonność tras kilka razy (na podstawie obliczeń PPN). Warto jednak zauważyć, że wśród liczby atrakcji w pierwszej piątce znajdują się aż dwa górskie parki narodowe, łącznie przyjmując ponad 5 mln turystów.

Zakończenie

Analiza danych źródłowych pozyskanych z raportów Pienińskiego Parku Narodowego dowodzi, że na przestrzeni ostatnich pięciu lat liczba turystów odwiedzających tereny objęte specjalną ochroną systematycznie wzrasta. Może być to spowodowane następującymi czynnikami: sprzyjające warunki pogodowe, korzystne warunki finansowania turystyki, kampaniami społecznymi promującymi polskie walory turystyczne, przeniesieniem części ruchu turystycznego z zagranicznego na polski.

Podział na różne typy turystyki charakteryzuje się różnym zainteresowaniem. Na terenach o dużej dywersyfikacji atrakcji turystycznych, jak Pieniński Park Narodowy, przeważa turystyka aktywna – w szczególności przygodowa. W dalszych rozważaniach warto zgłębić kwestię ogromnej dysproporcji pomiędzy preferencjami klientów (jakie są motywy wyboru atrakcji turystycznych jak również określić obiektywne determinanty rozwoju każdego z rodzajów turystyki).

Bibliografia

  1. Gheţe A.M., Classification Of Various Forms Of Tourism; Annals of the University of Oradea, Economic Science Series . Dec2016, Vol. 25 Issue 2, p313-319
  2. Kruczek Z.: Frekwencja w atrakcjach turystycznych w latach 2011-2015; Polska Organizacja Turystyczna; Kraków-Warszawa 2016
  3. Łoboda K., Rodzoś J. i Wesołowska M, Turystyka aktrywna na obszarach wiejskich wschodniej części województwa lubelskiego w red. Kamińska W, Uwarunkowania rozwoju turystyki. Wybrane Problemy; PAN Komitet Przestrzennego Gospodarowania Kraju; Warszawa 2015
  4. Łobożewicz T, Turystyka kwalifikowana, Warszawa 1983
  5. Malchrowicz-Mośko, M. Sekida, Turystyka Ekstremalna vs. Sporty Ekstremalne; Journal of Education, Health and Sport; 2016 (6;12).
  6. Merski J., Warecka J., Turystyka kwalifikowana. Turystyka aktywna, DrukTur, Warszawa 2009
  7. Morkas Grabowska J., Turystyka aktywna-zagadnienia terminologiczne i klasyfikacje w Red. Stasiak A., Śledzińska J., Włodarczyk B.; Wczoraj, dziś i jutro turystyki aktywnej i specjalistycznej; Warszawa 2015
  8. Mureşianu M., Bîca I., Schuster E., Barta A, Ecoturism in the Rodnei Mountains National Park – between aspiration and realty; Studia Universitatis “Vasile Goldiş”, Seria Ştiinţele Vieţii Vol. 21, issue 4, 2011, pp. 877-881
  9. Sâmbotin D., Sâmbotin A., Pătrăşcoiu M., Coroian A., i Merce I, Ecotourism – a model of sustainable Develpoment of tourism means, Lucari Stiintifice, Seria I, vol. XIII (4).
  10. Warcholik W., Majewski K., Kiszka K., Ruch turystyczny w Pienińskim Parku Narodowym, Pieniny – Przyroda i Człowiek 11, 149:156 (2010)
  11. Załącznik nr 1 do zarządzenia Dyrektora PPN nr 2/2014

Alicja Chrabańska-Czerwińska

Redakcja Borys Sier